Αυτορρύθμιση στα παιδιά: Το επόμενο βήμα της αυτεπίγνωσης
|
|
5 min
«Πρώτα συνδεόμαστε και μετά καθοδηγούμε.»
Είναι μεσημέρι και μόλις έχεις επιστρέψει από το σχολείο με το παιδί σου. Με μια μικρή ανούσια αφορμή ξεσπά, κλαίει και αρνείται να συνεργαστεί. Η προσπάθειά σου να του μιλήσεις λογικά δεν πιάνει…
Σε όλους μας έχει τύχει αυτό.
Αυτή η στιγμή έχει εξήγηση. Και δεν είναι η κακή διάθεση.
Τι είναι η αυτορρύθμιση και γιατί έρχεται μετά την αυτεπίγνωση;
Στο προηγούμενο άρθρο μιλήσαμε για την αυτεπίγνωση: την ικανότητα του παιδιού να αναγνωρίζει τι νιώθει. Τι συμβαίνει όμως μετά την αναγνώριση; Τι κάνουμε με αυτό που νιώθουμε;
Αφού αναγνωρίσουμε το συναίσθημά μας —θυμό, απογοήτευση, λύπη, άγχος— το επόμενο βήμα είναι να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που μας το δημιούργησε και να επιλέξουμε πώς θα αντιδράσουμε. Αυτό ονομάζεται αυτορρύθμιση.
Δεν είναι οι φράσεις που συνηθίζουμε να λέμε, όπως «Μην κλαις!» ή «Ηρέμησε!». Αυτές οι φράσεις, αντί να διαχειριστούν το συναίσθημα, το καταστέλλουν. Αντίθετα, φράσεις όπως:
- «Σε καταλαβαίνω.»
- «Αντιλαμβάνομαι πώς αισθάνεσαι.»
- «Είμαι εδώ για σένα, θα το λύσουμε μαζί!»
μαθαίνουν στο παιδί κάτι πολύ πιο σημαντικό… ότι αυτό που νιώθει είναι αποδεκτό.
🧠 Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο του παιδιού;
Όταν ένα παιδί βιώνει έντονα συναισθήματα, αναλαμβάνει δράση η αμυγδαλή, ο «πύργος ελέγχου» των συναισθημάτων. Αυτόματα απενεργοποιείται ο προμετωπιαίος φλοιός, το μέρος του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τη λογική σκέψη και τον αυτοέλεγχο.
Γι’ αυτό ένα αναστατωμένο παιδί δεν μπορεί να ακούσει…
Δεν είναι ανυπακοή. Δεν είναι χειριστική συμπεριφορά. Αντιθέτως, είναι νευροβιολογία!
…και κάτι σημαντικό: ο προμετωπιαίος φλοιός ολοκληρώνει την ανάπτυξή του περίπου στα 25 χρόνια. Τα παιδιά λοιπόν δεν έχουν ακόμα τα νευροβιολογικά «εργαλεία» για να ρυθμιστούν μόνα τους. Γι’ αυτό χρειάζονται εμάς!
📚 Βιβλία για εσάς
💛 Η αυτορρύθμιση ξεκινά από εμάς
Το παιδί μαθαίνει σταδιακά να ηρεμεί μέσα από τη σχέση του μαζί μας.
Από τον τόνο της φωνής μας.
Από την έκφραση του προσώπου μας.
Από το αν μένουμε δίπλα του.
Από το πόσο ασφαλές νιώθει μαζί μας.
Όταν ένα παιδί «εκρήγνυται», το πρώτο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να παραμείνουμε όσο γίνεται ήρεμοι.
Να χαμηλώσουμε τη φωνή.
Να μη ζητήσουμε λύση εκείνη τη στιγμή.
Να μείνουμε κοντά.
Μερικές φορές η πιο χρήσιμη φράση είναι απλώς:
«Είμαι εδώ.»
Μπορούμε επίσης να βοηθήσουμε ονομάζοντας αυτό που βλέπουμε:
- «Βλέπω ότι θύμωσες πολύ.»
- «Το σώμα σου μου λέει ότι κάτι σε δυσκόλεψε.»
- «Θέλεις να μείνω δίπλα σου ή θέλεις λίγο χώρο;»
Δε χρειάζεται να είμαστε τέλειοι για να είμαστε αυτό το στήριγμα. Η αυτορρύθμιση χτίζεται και όταν χάνουμε την ψυχραιμία μας και το αναγνωρίζουμε. Ένα «Συγγνώμη, φώναξα, ήμουν κι εγώ αναστατωμένη» δεν είναι αδυναμία. Είναι το ίδιο το μοντέλο της αυτορρύθμισης, ζωντανό μπροστά στα μάτια του παιδιού.
Πρώτα βοηθάμε το παιδί να ηρεμήσει.
Και μετά συζητάμε.
🌿 4 τρόποι που βοηθούν στην πράξη
1. Αναπνοές
Οι αργές αναπνοές ενεργοποιούν το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα και βοηθούν τον εγκέφαλο να επιστρέψει σε ηρεμία.
Δοκιμάστε τες μαζί με το παιδί: μυρίστε ένα φανταστικό λουλούδι και φυσήξτε ένα κεράκι ή πάρτε μαζί τρεις αργές αναπνοές.
Το σημαντικό είναι να τις εξασκούμε όταν το παιδί είναι ήρεμο και όχι να περιμένουμε να τις μάθει για πρώτη φορά μέσα στην έκρηξη.
2. Το θερμόμετρο των συναισθημάτων
Φτιάξτε μαζί μια απλή κλίμακα:
Είμαι ήρεμος → αρχίζω να ενοχλούμαι → θυμώνω πολύ → είμαι έτοιμος να εκραγώ.
Μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί να προσέξει τα πρώτα σημάδια:
«Σφίγγεις τα χέρια σου;»
«Η καρδιά σου χτυπά πιο γρήγορα;»
«Η φωνή σου γίνεται πιο δυνατή;»
Όσο καλύτερα μαθαίνει να αναγνωρίζει τι συμβαίνει πριν από την έκρηξη, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει να δοκιμάσει κάτι που θα το βοηθήσει.
3. Η γωνιά της ηρεμίας
Ένας μικρός χώρος στο σπίτι μπορεί να γίνει ένα σημείο όπου το παιδί νιώθει ασφαλές όταν χρειάζεται λίγο χρόνο.
Μπορεί να έχει ένα μαξιλάρι, μερικά βιβλία, χαρτί και μαρκαδόρους ή ένα αγαπημένο μαλακό παιχνίδι.
Δεν είναι τιμωρία.
Δεν λέμε:
«Πήγαινε εκεί μέχρι να ηρεμήσεις.»
Μπορούμε να πούμε:
«Θέλεις να πάμε λίγο στη γωνιά σου; Μπορώ να έρθω κι εγώ.»
Η γωνιά της ηρεμίας είναι καταφύγιο, όχι απομόνωση. Δίνει στο παιδί την αίσθηση του ελέγχου όταν τα συναισθήματα το κατακλύζουν.
4. Κίνηση και σώμα
Τα συναισθήματα δεν υπάρχουν μόνο στο μυαλό μας. Τα νιώθουμε και στο σώμα.
Γι’ αυτό μερικές φορές μια μικρή βόλτα, λίγος χορός, πηδηματάκια ή τίναγμα των χεριών μπορούν να βοηθήσουν περισσότερο από μια μεγάλη συζήτηση.
Πρώτα βοηθάμε το σώμα να ξεφορτωθεί λίγη από την ένταση.
Και μετά είναι πιο εύκολο να μιλήσουμε.
«Regulate, relate, reason.»
💬 Η αυτορρύθμιση χτίζεται κάθε μέρα
Η αυτορρύθμιση δεν μαθαίνεται μόνο μέσα από ειδικές ασκήσεις. Χτίζεται στις μικρές στιγμές της καθημερινότητας.
Όταν ένα παιχνίδι δεν πετυχαίνει.
Όταν πρέπει να περιμένει τη σειρά του.
Όταν ένα άλλο παιδί παίρνει αυτό που ήθελε.
Όταν πρέπει να φύγουμε από την παιδική χαρά.
Όταν κάτι δε γίνεται όπως το είχε φανταστεί.
Χτίζεται όταν επιστρέφουμε μετά. Όταν το παιδί έχει ηρεμήσει και ο προμετωπιαίος φλοιός λειτουργεί ξανά, τότε μπορούμε να μιλήσουμε για το τι έγινε και τι θα κάναμε διαφορετικά.
- «Τι σε έκανε να θυμώσεις;»
- «Πώς το κατάλαβες στο σώμα σου;»
- «Τι σε βοήθησε να ηρεμήσεις;»
- «Τι μπορούμε να δοκιμάσουμε την επόμενη φορά;»
Χωρίς διάλεξη.
Χωρίς να ψάχνουμε τη σωστή απάντηση.
Απλώς βοηθώντας το παιδί να γνωρίσει λίγο καλύτερα τον εαυτό του.
Ένα παιδί δε μαθαίνει να αυτορρυθμίζεται επειδή του είπαμε πολλές φορές «ηρέμησε».
Μαθαίνει επειδή, ξανά και ξανά, κάποιος το βοήθησε να περάσει από την ένταση στην ηρεμία.
Κάποιος έμεινε κοντά.
Κάποιος αναγνώρισε αυτό που ένιωθε.
Κάποιος έβαλε όρια χωρίς να απορρίψει το συναίσθημά του.
Και σιγά σιγά, αυτό που στην αρχή κάνει μαζί μας, αρχίζει να μπορεί να το κάνει και μόνο του.
Αυτός είναι τελικά ο στόχος της αυτορρύθμισης:
Όχι ένα παιδί που δε θυμώνει, δεν κλαίει ή δεν απογοητεύεται.
Αλλά ένα παιδί που αρχίζει να μαθαίνει:
«Αυτό που νιώθω είναι έντονο. Αλλά μπορώ να το διαχειριστώ.»
Χτίζεται και όταν χάνουμε την ψυχραιμία μας και το αναγνωρίζουμε. Ένα «Συγγνώμη, φώναξα, ήμουν κι εγώ αναστατωμένη» δεν είναι αδυναμία. Είναι το ίδιο το μοντέλο της αυτορρύθμισης, ζωντανό μπροστά στα μάτια του παιδιού.
📚 Βιβλία που ενισχύουν την αυτορρύθμιση
Τα βιβλία μπορούν να γίνουν εξαιρετικοί σύμμαχοι για τα παιδιά που μαθαίνουν να ονομάζουν όσα νιώθουν.
Μερικές αγαπημένες προτάσεις:
💛 Μαζί χτίζουμε μια γενιά παιδιών που ξέρουν να ηρεμούν
Στο Mind The Child πιστεύουμε ότι κάθε παιδί αξίζει να μεγαλώνει με ενήλικες που καταλαβαίνουν τι συμβαίνει μέσα του.
Η αυτορρύθμιση δεν είναι χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Είναι δεξιότητα. Και κάθε δεξιότητα χρειάζεται χρόνο, επανάληψη και κάποιον που τη δείχνει.
Όταν ένα παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει τι νιώθει και να επιλέγει πώς θα αντιδράσει, δε γίνεται απλώς πιο «ήσυχο». Γίνεται πιο ανθεκτικό, πιο ασφαλές και πιο ικανό να σταθεί απέναντι σε ό,τι δύσκολο του φέρει η ζωή.
Και αυτό δεν το μαθαίνει μόνο του. Το μαθαίνει μαζί μας.
Γράφει η Μίνα Παπαβασιλείου
Εκπαιδευτικός δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με Μεταπτυχιακές Σπουδές στην "Κοινωνική Νευροεπιστήμη και την Κοινωνική Παιδαγωγική στην Εκπαίδευση" από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το ενδιαφέρον της εστιάζει στις μεταγνωστικές δεξιότητες και την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών, καθώς και στη σύνδεση της νευροεπιστήμης με τη διδακτική πράξη. Είναι πιστοποιημένη εκπαιδεύτρια του Νευρογλωσσικού Προγραμματισμού (NLP) σε συνεργασία με το "University of California- Santa Cruz" (UCSC).
